Leksykon

Leksykon pochodzi z publikacji  Agaty Marek Islam - informator, Vox Humana 2006. Konsultacja naukowa dr Agata Skowron-Nalborczyk.

Abraham (arab. Ibrahim) – przez islam uznawany jest za pierwszego muzułmanina, wspólnego przodka wszystkich Arabów i Żydów. Jest jednym z ważniejszych proroków islamu, gdyż uznaje się go za pierwszego monoteistę. Historia poświęcenia przez A. syna w ofierze Bogu opisana jest w >>Koranie inaczej niż w Biblii. Według islamu A. miał poświęcić na rozkaz Boga swego pierworodnego >>Izmaela, syna egipskiej niewolnicy Hagar. Bóg ocalił Izmaela, a A. złożył w ofierze barana. Na pamiątkę ofiarowania Izmaela muzułmanie obchodzą na zakończenie >>ramadanu Święto Ofiar, zw. Wielkim Świętem, w którego trakcie każdy ojciec rodziny składa w ofierze barana, tak jak to niegdyś uczynił praojciec. A. wraz z Izmaelem odbudowali pierwszą świątynię w Mekce >>Al-Kabę, którą według legendy zbudował >>Adam. Jest to najważniejsze i najświętsze miejsce dla muzułmanów. A. ustalił też rytuał pielgrzymki do Mekki, w której sam zamieszkał.

Adam – tak samo jak w judaizmie i chrześcijaństwie, jest to pierwszy człowiek stworzony przez Boga. Wszyscy ludzie są „dziećmi A.” i jego żony Hawwy (chrz. Ewa, jud. Chawa), która została zrobiona z jego żebra. A. i Hawwa początkowo mieszkali w raju. Skuszeni przez szatana (Iblisa) zjedli owoc z zakazanego drzewa i zostali wygnani. A. po wygnaniu z raju głosił wiarę w Boga, dlatego jest uznawany przez muzułmanów za pierwszego proroka. Według legendy zbudował pierwszą świątynię w Mekce >>Al-Kabę.

ajatollah (arab. dosł. ajat Allah – „znak Boga”), w szyizmie tytuł wybitnego znawcy teologii i prawa. W Iranie obowiązująca konstytucja nakazuje, by państwem kierowali najwyżsi rangą teologowie, czyli ajatollahowie.

Ali ibn Abi Talib (zm. 661 r.) – stryjeczny brat i zięć >>Mahometa. Był mężem jedynej córki proroka >>Fatimy. Wspierał Mahometa od początku jego misji, był drugim, po Chadidży, pierwszej żonie Mahometa, wyznawcą islamu. Wraz z Fatimą miał dwóch synów: >>Al-Hasana i >>Al-Husajna. A. doszedł do władzy po bratobójczej wojnie i zamordowaniu panującego kalifa. Zwolennicy A. (>>szyici) od początku domagali się, by to on właśnie został >>kalifem. Uważali oni, że kalifa trzeba wybierać spośród najbliższej rodziny Mahometa, a nie spośród najzacniejszych muzułmanów. Dla wszystkich muzułmanów (>>sunnitów i >>szyitów) A. jest wojownikiem o wiarę, wzorem pobożności i wiedzy religijnej. Jest jedną z osób stawianych za wzór do naśladowania – jego decyzje i wybory są opisane w >>hadisach. Dla szyitów jest najważniejszym po Mahomecie człowiekiem, jedynym uznanym jego następcą. Jest pierwszym >>imamem, przywódcą politycznym i religijnym, ale także pośrednikiem między Bogiem a ludźmi. A. nie był twórcą szyizmu – islam podzielił się na sunnitów i szyitów po śmierci A.

Allah – po arabsku znaczy „Bóg”. Bóg ma jeszcze 99 innych pięknych imion, np. Miłosierny, Łaskawy, Wyrozumiały, Życzliwy, Odpuszczający, Litościwy. Jest Bogiem Jedynym, prócz niego nie ma żadnych innych bogów i to jest podstawowa i najważniejsza zasada islamu. Kult świętych, świętych obrazów, Marii jako Matki Jezusa i Jezusa jako Syna Bożego jest odrzucany przez islam, gdyż mógłby oznaczać zaprzeczenie jednobóstwa. Nie ma również kultu proroków, w islamie uznaje się ich za zwykłych ludzi. Mahomet również był tylko zwykłym człowiekiem, mimo że najważniejszym z wysłanników Boga. Zaprzeczenie jednobóstwa jest w islamie największym grzechem. Bóg jest stwórcą nieba, ziemi i wszystkiego, co istnieje, będzie też Sędzią na Sądzie Ostatecznym. Jest sprawiedliwy i miłosierny. Wszystko, co dzieje się na świecie, dzieje się z Jego woli. Jest „Panem i Nauczycielem”, a nie „Ojcem”, jak często mówi się o Bogu w chrześcijaństwie. Dlatego w islamie człowiek jest winien Bogu całkowite oddanie i posłuszeństwo – jest jego sługą, a nie synem. Muzułmanie uważają, że A. to ten sam Bóg, co Jahwe i Bóg chrześcijański. Bóg objawił zarówno Stary i Nowy Testament, jak i >>Koran. W judaizmie i chrześcijaństwie objawienie Boże zostało zniekształcone i dopiero islam odtworzył właściwy kształt wiary. Muzułmanie uznają wspólne korzenie judaizmu, chrześcijaństwa i islamu i dlatego chrześcijan oraz żydów traktują jako >> „ludy Księgi”.

azan – wezwanie do modlitwy śpiewane przez >>muezzina pięć razy dziennie z minaretu. Tekst azanu składa się z kilkakrotnie wygłaszanych formuł o wielkości Boga, wyznania wiary >>szahady („nie ma innego bóstwa niż Bóg/Allah, a Mahomet jest Jego prorokiem”) i zachęty do odmawiania modlitwy. Szyici dodają w azanie: „a Ali jest Jego namiestnikiem”. U polskich muzułmanów, Tatarów, nazwą tą określa się także nadanie dziecku imienia, które jest jednocześnie pierwszym wezwaniem do modlitwy.

dżihad – (arab. „dokładanie starań, podejmowanie wysiłków”) starania na rzecz rozprzestrzenienia islamu; dż. może być prowadzony w sercu (dż. większy) przeciw szatanowi i jego pokusom, rękami i językiem na rzecz gminy oraz jako walka zbrojna (zw. kital – dż. mniejszy). Walka, która miała za cel nawrócenie wrogów, mogła być prowadzona tylko przeciw bałwochwalcom (niewiernym >>kafir, kuffar), żydów i chrześcijan (czyli „ludy Księgi”) można było nawracać tylko słowem lub przykładem. Utożsamienie dż. ze świętą wojną jest późniejsze i termin ten zaczął oznaczać wszelką działalność zbrojną na rzecz islamu, a nawet walkę między odłamami muzułmanów.

Ewa (arab. Hawwa) – imię pierwszej kobiety, żony >>Adama. Została uczyniona przez Boga z żebra Adama, początkowo mieszkała wraz z nim w raju. Adam i E., skuszeni przez Szatana zjedli owoc z zakazanego drzewa, za co zostali wygnani z raju. Złamanie zakazu Boga nie oznacza grzechu pierworodnego, którego nie ma w islamie.

Fatima (ok. 606–632) – córka >>Mahometa i jego pierwszej żony Chadidży. Mahomet miał wprawdzie z nią więcej dzieci, ale żadne z nich nie dożyło wieku dorosłego. Fatima została żoną >>Alego, stryjecznego brata swego ojca i matką ich dwóch synów >>Al-Hasana i >>Al-Husajna, od których wywodzą się najbliżsi krewni Proroka. Uznawana jest przez muzułmanów za ideał matki i żony. Wśród >>szyitów rozwinął się kult Fatimy podobny do kultu Matki Boskiej. Fatima jest przywódczynią wszystkich wierzących kobiet, zarówno na tym, jak i na tamtym świecie. Fatimę, jej postępowanie i życie, powinny naśladować wszystkie muzułmańskie kobiety. Uważa się, że „dłoń Fatimy” (amulet w kształcie dłoni) chroni przed wszelkim złem.

fatwa (tur. fetwa) – pisemna opinia prawna wydawana przez muftiego lub osobę o dużym autorytecie w kwestiach muzułmańskiego prawa lub teologii. Wierny, który potrzebuje pomocy w rozstrzygnięciu problemu, jak ma postąpić w danej sytuacji, może się zwrócić do muftiego lub innego autorytetu i poprosić go o wydanie opinii. Opinie te mogą dotyczyć wielu dziedzin życia,. F. nie ma mocy prawnej – tzn. proszący o nią nie musi postąpić w myśl jej zaleceń – np. wydanie słynnej f. w sprawie Szatańskich wersetów Salmana Rushdiego nie zobowiązywało żadnego muzułmanina do wprowadzenia w czyn jej zaleceń (zabicia autora książki).

fundamentalizm – nurt polityczny we współczesnym islamie, który stara się wyrugować ze świata muzułmańskiego wartości kulturowe i społeczne świata zachodniego i zastąpić je wartościami tradycyjnego islamu. F. jest wyrazem buntu społeczeństw muzułmańskich przeciw wartościom etycznym, kulturowym i obyczajowym świata zachodniego, które to wartości świat zachodni przedstawia jako uniwersalne. Czasem f. przybiera formy agresywne i staje się inspiracją dla działań terrorystycznych. Szacuje się, że fundamentaliści stanowią 5-8 proc. wszystkich muzułmanów, a terroryści to 3-10 proc. fundamentalistów.

hadisy (l.mn. od: hadis) – relacje o czynach, wypowiedziach, decyzjach i wydarzeniach z życia >>Mahometa. Szyici dodają jeszcze h. mówiące o postępowaniu i życiu wczesnomuzułmańskich imamów, w tym >>Alego. Każdy hadis musi posiadać odpowiedni łańcuch osób, które go przekazywały (tzw. isnad). Istnieją zbiory hadisów uznanych za prawdziwe, zw. „zdrowymi”. Jeśli ktoś chce uzasadnić podjętą decyzję czy określone postępowanie, może powołać się na odpowiedni hadis. H. składają się na sunnę (tradycję), drugie najważniejsze po Koranie źródło prawa muzułmańskiego.
harem (arab. harim) – „miejsce zakazane lub święte”. Jest to zamknięta część domu, pomieszczenia przeznaczone tylko dla kobiet z rodziny męża i żony. Może mieszkać w nim żona, teściowa, matka, kuzynki. H. miał chronić rodzinę, izolując jej intymne życie od świata zewnętrznego. Wstęp do h. ma tylko mąż. Dawniej na dworach władców w h. mieszkały setki niewolnic, były to wtedy ogromne budowle, strzeżone przez eunuchów.

Al-Hasan (ok. 624 – ok. 670) – najstarszy syn >>Alego i >>Fatimy. W tradycji szyickiej był drugim >>imamem. Po śmierci ojca w 661 r. ogłoszony został >>kalifem, co wywołało konflikt między jego zwolennikami a panującym już kalifem z rodu Omajjadów. Al-H. w wyniku ugody zrezygnował z roszczeń do objęcia kalifatu, resztę życia spędził w >>Medynie. Zmarł otruty prawdopodobnie na rozkaz panującego kalifa. Przez >>szyitów jest uważany za wzór prawości, cudotwórcę i „pana męczenników”.

hidżab >>zasłona.

hurysy – rajskie „wieczne” dziewice o wielkich, czarnych oczach. Są „niebiańskimi małżonkami” w męskim raju. Jak wszyscy mieszkańcy raju, mają po 33 lata. Na ich piersiach wypisane jest imię Boga i ich rajskiego męża. Usługują muzułmanom, którzy dostali się do raju. Kobiety też mają swój raj i czekają tam na nie piękni młodzieńcy.

Al-Husajn (626–680) – drugi syn >>Alego i >>Fatimy, trzeci imam szyicki. Po śmierci swego brata >>Al-Hasana stanął na czele wspólnoty szyickiej. Nie prowadził wojny ani nie angażował się w życie polityczne >>kalifatu. W drodze z >>Medyny, w której zamieszkał, do Karbali (obecnie Irak) został napadnięty przez wojska kalifa omajjadzkiego i zabity. Rocznica jego śmierci jest najważniejszym świętem szyickim, zwanym Aszura. Al-H. jest dla szyitów wzorem sprawiedliwości, mądrości i męczeńskiej śmierci w imię wiary.

imam – termin ten ma kilka znaczeń:
1. W szyizmie to przywódca gminy muzułmańskiej (szyici nie używali terminu >>kalif). I. może być tylko potomek >>Alego. Większość >>szyitów, zwanych imamitami, uznaje dwunastu imamów – i właśnie dwunasty i. zniknął (działo się to w IX w.); od tego czasu w imieniu i. władzę sprawują ich zastępcy. Część szyitów uznaje tylko siedmiu imamów – są to isma’ilici, a część tylko czterech – ci zwani są zajdytami.
2. Osoba prowadząca wspólną modlitwę piątkową i wygłaszająca w meczecie kazanie. I. musi dobrze znać się na teologii i prawie oraz wykazywać się właściwą postawą moralną. Każdy mężczyzna może zostać wybrany na i.
3. W islamie sunnickim przywódca gminy muzułmańskiej – synonim >>kalifa. I. zostaje osoba powszechnie szanowana i uczona, nie musi pochodzić z rodziny Proroka.
4. U odłamu szyitów (achbarytów) i. to wybitny prawnik, czasowo sprawujący władzę.
innowiercy – niemuzułmanie w islamie dzielą się na dwie kategorie: „ludy Księgi” i bałwochwalców (politeistów, niewiernych)

islamista – do niedawna słowo to znaczyło w języku polskim „znawca, badacz islamu” (nazwa dziedziny nauki; islamistyka, na UW jest Zakład Arabistyki i Islamistyki). Od czasu ataku Iraku na Kuwejt (1991 r.) znaczenie słowa „islamista” zostało przez dziennikarzy skalkowane z języka angielskiego, gdzie znaczy „fundamentalista muzułmański” i w takim znaczeniu zaczęło być używane w języku polskim.

Izmael – pierworodny syn >>Abrahama (Ibrahima) i niewolnicy egipskiej Hagar. W tradycji muzułmańskiej uważa się go za przodka wszystkich Arabów, tak jak w judaizmie jego brata Izaaka uważa się za przodka wszystkich Żydów. Muzułmanie uważają, że to właśnie Izmaela, a nie Izaaka Abraham miał złożyć Bogu w ofierze, ale Bóg ocalił Izmaela. Izmael jest koranicznym prorokiem. Razem z ojcem wybudował świątynię w >>Mekce, w miejscu gdzie jest >>Al-Kaba.

Jezus (arab. Isa) – w islamie jest uznawany za proroka, cieszy się wielkim szacunkiem. Inaczej niż w chrześcijaństwie jest uznawany za zwykłego człowieka, a nie Syna Bożego, choć jako jedyny człowiek czyni cuda w >>Koranie. J. nazywają „synem >>Marii” (arab. Isa ibn Mariam). Muzułmanie uznają dziewicze poczęcie Jezusa, natomiast odrzucają jego męczeńską śmierć na krzyżu – uważają, że ukrzyżowany został jego sobowtór, Bóg bowiem ratuje swoich wysłanników. Dla muzułmanów ukrzyżowanie byłoby świadectwem niemocy Boga albo dowodem Jego niesprawiedliwości, gdyby nie chciał go ocalić. Po śmierci J. został zabrany do nieba. J. ponownie pojawi się na ziemi przed Sądem Ostatecznym, by pokonać >>Antychrysta.

Al-Kaba – najświętsze miejsce islamu. Symbol jedności muzułmanów na całym świecie. Al-K. to sześcian z kamienia o wymiarach 15×12×10 m, stoi w centralnym punkcie dziedzińca świętego meczetu w Mekce. W jednym z narożników Al-K. wmurowany jest Czarny Kamień – największa świętość islamu. W czasie pielgrzymki wierni dotykają i całują Czarny Kamień, okrążając Al-K. Al-K. okryta jest czarną, brokatową materią, na której wyhaftowane są złotem koraniczne wersety. Wg legendy Bóg przekazał Czarny Kamień >>Adamowi. Pierwszą świątynię w tym miejscu miał wybudować >>Abraham wraz ze swym synem >>Izmaelem.

kadi – sędzia muzułmański. Urząd ten powstał w wyniku przekazania przez >>kalifów części władzy sądowniczej uczonym wyspecjalizowanym w dziedzinie prawa. Kadi na podstawie >>Koranu, >>hadisów i zbioru praw do dziś zajmują się rozstrzyganiem spraw religijnych, państwowych, prawa małżeńskiego, dziedziczenia.

kafir (lm. kuffar) – arab. „niewierny”, termin ten odnosi się do bałwochwalców, czyli politeistów, niewierzących i tych, którzy utracili wiarę (również muzułmanów).

kalif (arab. chalifa „następca, zastępca”) – najwyższy tytuł zwierzchnika religijnego gminy muzułmańskiej i władcy politycznego. Instytucja k. pojawiła się po śmierci proroka >>Mahometa. Początkowo uważano k. za proroka, później uznano kalifa za zastępcę Boga na ziemi. Władzy k. (po >>Alim) nie uznawali i nie uznają szyici, stworzyli oni własną hierarchię władców duchownych. Najwyższy duchowny szyicki nazywa się >>imam.

kalifat (arab. chilafa) – organizacja państwowa w islamie ustanowiona po śmierci >>Mahometa w 632 r. Kalif był zwierzchnikiem politycznym i religijnym wspólnoty muzułmańskiej. Początkowo kalif był wybierany spośród najwybitniejszych muzułmanów, a potem urząd ten pozostawał w rękach rodów: od 661 r. – Omajjadów, a od 751 r. – Abbasydów. Sposobu wyboru kalifa od początku nie uznali szyici – uważali, że przywódcą gminy powinien być ktoś z rodziny Mahometa. Nie uznawali władzy kalifa i ustanowili własną hierarchię władców duchownych – >>imamów. Pierwszym imamem był >>Ali, drugim jego najstarszy syn >>Al-Hasan, a trzecim młodszy syn >>Al-Husajn.

kibla – kierunek modlitwy muzułmanów, zwracanej w stronę >>Mekki. W meczecie k. wyznacza nisza zwana mihrab.

ludzie Księgi – w >>Koranie nazywa się „ludźmi Księgi” żydów i chrześcijan, ponieważ są w posiadaniu tekstów objawionych przez Boga – Tory i Ewangelii – i wierzą w tego samego Boga Jedynego. Muzułmanom nie wolno ich nawracać siłą – na terenach pod rządami muzułmanów pozwalano żydom i chrześcijanom na wyznawanie swojej religii. Jedynym obciążeniem był dla nich dodatkowy podatek – pogłówne (arab. >>dżizja), płacony w zamian za obronę, gdyż w wojsku mogli służyć tylko muzułmanie. Muzułmanin może się ożenić z żydówką lub chrześcijanką (i nie musi ona zmieniać wyznania), gdyż dzieci urodzone w takiej rodzinie są muzułmanami – wyznanie „dziedziczy się” po ojcu. Z tego powodu muzułmanka może wyjść za mąż tylko za muzułmanina.

Mahomet (arab. Muhammad ibn Abdallah) – 570–632, Prorok islamu, zwany „pieczęć proroków”. Ok. 610 r. na górze Hira archanioł Gabriel objawił mu pierwsze wersety Koranu (objawienia te trwały do śmierci Mahometa), które M. zapamiętywał i recytował swoim zwolennikom. Pierwszym jego wyznawcą była jego żona Chadidża. Początkowo działał w Mekce, w 622 r. przeniósł się (hidżra) do Medyny. Tam założył pierwszą gminę muzułmańską (umma) i został zwierzchnikiem społeczności muzułmańskiej. M. uważany jest za wzór pobożnego muzułmanina.
mahometanin – niepoprawna nazwa wyznawcy islamu (podobnie jak „wyznawca Mahometa”). Nazwa ta utożsamia islam z wiarą w Mahometa, a to jest całkowicie sprzeczne z islamem, który jest wiarą w Jedynego Boga i nie wolno czcić nikogo poza Nim, ani innego boga, ani człowieka. Oddawanie czci boskiej nie tylko Bogu to najcięższy grzech w islamie, tzw. szirk (dodawanie Bogu towarzyszy). Mahomet był zwykłym człowiekiem, choć był prorokiem i wysłannikiem Boga. Kult Mahometa jest sprzeczny z zasadami islamu.

mahr – dar ślubny (w naturze lub gotówce), którego połowę przyszły mąż jest zobowiązany wpłacić pannie młodej podczas zawierania związku małżeńskiego. M. jest zabezpieczeniem finansowym dla kobiety w przypadku rozwodu. Gdy mężczyzna postanawia rozwieść się (co w islamie jest dość proste), wypłaca drugą połowę, a kobieta zatrzymuje m. Jeśli o rozwód występuje kobieta, musi oddać mahr.

małżeństwo czasowe (arab. muta) – jest zakazane przez sunnitów i uważane przez nich za grzech. Jest dozwolone w szyizmie irańskim zawiera się je na ustalony okres (od kilku dni do kilku miesięcy). Kobieta nie dostaje >>mahru, lecz ustalone wynagrodzenie po rozwiązaniu małżeństwa. Jeśli w wyniku takiego małżeństwa urodzi się dziecko, ojciec ma obowiązek je utrzymywać.

Maria (arab. Mariam) – matka proroka >>Jezusa (arab. Isa), uchodzi za „wybraną” przez Boga. Islam uznaje dziewicze poczęcie Jezusa, choć nie uznaje go za Syna Bożego. M. jako dziecko służyła w świątyni, potem Bóg jej objawił, że urodzi syna. M. uchodzi za kobietę szlachetną i cnotliwą.

meczet (arab. masdżid) – miejsce zbiorowej modlitwy muzułmanów. Pierwszym m. powstałym na ziemi jest >>Al-Kaba. Każda znaczniejsza miejscowość posiada przynajmniej jeden większy >>meczet piątkowy i mniejsze domy modlitwy. W każdym m. znajduje się >>mihrab, czyli nisza, która wskazuje kierunek na Mekkę, >>minbar, czyli kazalnica, z której wygłaszane są kazania (chutba), rahla, czyli pulpit na >>Koran. Przy m. musi też być studnia albo inny zbiornik wodny, by wierni mogli dokonać koniecznych przed modlitwą ablucji. W nowoczesnych meczetach są po prostu łazienki. Przy m. zazwyczaj jest >>minaret – wieża, z której >>muezzin wzywa wiernych do modlitwy. Najważniejsza modlitwa w m. ma miejsce w piątek w południe, lecz uczestniczenie w niej nie jest obowiązkiem każdego muzułmanina. Modlitwę prowadzi >>imam. W m. często znajduje się oddzielone miejsce modlitwy dla kobiet, jeśli go nie ma, kobiety modlą się z tyłu, za mężczyznami. W czasie pomiędzy modlitwami m. bywa miejscem nauki, skupienia, a nawet odpoczynku. Przed wejściem do m. należy zdjąć buty – jego wnętrze jest wyłożone dywanami lub matami.

meczet piątkowy (arab. masdżid al-dżum’a) – największy w mieście meczet, w którym zbiera się cała gmina na piątkowe modły.

medresa (arab. madrasa – „miejsce nauki, szkoła”) – uczelnia, w której nauczane są zasady islamu, prawo i teologia muzułmańska.

Medyna (arab. Madinat an-Nabi – „Miasto Proroka”, pierwotna nazwa: Jasrib) – jest drugim świętym miastem islamu, ponieważ była ostatnią siedzibą >>Mahometa. Tu znajduje się meczet z grobem Mahometa, który stanowi cel pielgrzymek (pielgrzymka do M. i grobu Proroka nie jest obowiązkowa). Mahomet w 622 r. wywędrował z >>Mekki do M. na zaproszenie jej mieszkańców (tzw. hidżra – wydarzenie to wyznacza początek ery muzułmańskiej), głosił islam i założył pierwszą gminę muzułmańską. M. leży obecnie w Arabii Saudyjskiej.

Mekka – rodzinne miasto Proroka >>Mahometa, obecnie leży w Arabii Saudyjskiej. Jest świętym miastem islamu, zwana jest „Matką Miast”. Podczas modlitwy muzułmanie na całym świecie zwracają się w stronę M. (>>kibla). Zmarłych grzebie się z twarzą zwróconą w jej stronę. Co roku w 12. miesiącu muzułmańskiego kalendarza przybywają do M. pielgrzymi. Pielgrzymka do M. (hadżdż) przynajmniej raz w życiu jest jednym z obowiązków każdego muzułmanina. Najświętszym miejscem M. jest >>Al-Kaba – Czarny Kamień. Wg muzułmańskiej tradycji Al-Kaba jest tak stara jak ludzkość, zbudował ją >>Adam, pierwszy człowiek. Później Al-Kaba uległa zniszczeniu i została odbudowana przez >>Abrahama (Ibrahima) i jego syna >>Izmaela.

męczennik (arab. szahid, dosł. „świadek”) – wierzący muzułmanin, który poległ w walce o szerzenie islamu. Po śmierci m. idzie natychmiast do raju, ponieważ wybaczone zostają mu wszystkie grzechy i nie musi czekać na dzień Sądu Ostatecznego. M. chowa się bez rytualnego obmycia, by jego rany świadczyły o bohaterskiej śmierci. Obecnie za męczenników uznawani są nie tylko ci, którzy polegli w obronie islamu, ale również żołnierze, którzy polegli w wojnie iracko-irańskiej, czyli w walce muzułmanów z muzułmanami. Za męczenników zostali uznani polegli po obu stronach. Męczennikami są również dla niektórych muzułmanów samobójcy, którzy w imię wiary poświęcają swoje życie, wysadzają się w powietrze w różnych miejscach świata, choć wielu teologów muzułmańskich ich za takich nie uważa, gdyż samobójstwo (oraz zabijanie niewinnych) w islamie jest grzechem śmiertelnym.

mihrab – nisza w ścianie >>meczetu, często bogato zdobiona, wskazująca kierunek modlitwy muzułmanów, czyli >>kiblę.

minaret – różnego kształtu wieża przy >>meczecie, z której pięć razy w ciągu doby >>muezzin wzywa wiernych do modlitwy.

minbar (pers. membar) – kazalnica w >>meczecie na prawo od >>mihrabu. Zazwyczaj prowadzą do niej schodki, w piątki wygłaszane są z niej uroczyste kazania (chutba).

Mojżesz (arab. Musa) – prorok koraniczny. Według >>Koranu Bóg objawił M. jedną ze świętych ksiąg. Jego dzieje są takie, jak opisane w Biblii – jako niemowlę został włożony do koszyka i wrzucony do Nilu, odnalazła go żona faraona. Chował się na dworze faraona, wyprowadził swój lud z Egiptu. Bóg objawił mu się pod postacią gorejącego krzaka i powiedział, że wybrał go na swego proroka. Na górze Synaj Bóg objawił M. Torę i zawarł z nim przymierze. Bardzo ważnym elementem jego koranicznej biografii są czynione przez niego liczne cuda. M. jest ważnym prorokiem, uważany jest za pierwowzór >>Mahometa.

mudżahedin (arab. mudżahid, l.m. mudżahidin) – człowiek podejmujący dżihad, walczący za wiarę, szerzący islam. Takim terminem określało się żołnierzy walczących z ZSSR w Afganistanie, ale termin ten nie jest tylko do tych żołnierzy ograniczony.

muezzin – osoba wzywająca pięć razy dziennie o wyznaczonych porach wiernych do modlitwy. Wezwanie do modlitwy śpiewane przez muezzina nazywa się >>azan.

mufti – uczony muzułmański, teolog, znawca prawa muzułmańskiego, udzielający porad i konsultacji prawnych, politycznych i teologicznych. To osoba o dużym autorytecie i nienagannym prowadzeniu się. Decyzje i ustalenia, które wydaje w odpowiedzi na pisemne zapytania wiernych nazywają się >>fatwa.

mułła – jeden z tytułów muzułmańskich teologów; w Iranie najniższy rangą duchowny szyicki.
muta >>małżeństwo czasowe.

muzułmanin – wyznawca islamu. Nazwa pochodzi od arabskiego słowa muslim – poddający się Bogu. W dawnej Polsce polskich muzułmanów, Tatarów, nazywano muślimami.

niebo – kosmologia muzułmańska wymienia siedem niebios. Mieszkają w nich Bóg, aniołowie i prorocy. W siódmym, najwyższym n. mieszka >>Mahomet. Na krańcu tego n. znajduje się Drzewo Lotosu Ostatniej Granicy, za którym są zasłony ukrywające twarz Boga zasiadającego na tronie. N. jest symbolem Boga i jego wszechmocy. Stamtąd Bóg zsyła kary na ludzi i wydaje im rozkazy. Rozerwanie niebios będzie znakiem końca świata. N. jest też źródłem życia na ziemi, gdyż tam zostały zawieszone słońce i księżyc, źródła światła i ciepła, z nieba pada deszcz. N. jest strzeżone przez straże i płomienie, by nie dostały się do niego żadne niegodne istoty. Nieba nie należy raczej utożsamiać z rajem.

Noe (arab. Nuh) – z boskiego polecenia próbował nauczyć swój lud prawdziwej wiary, ale nie został wysłuchany. Lud N. został ukarany powodzią, która zalała cały świat (wg ludowych podań islamu >>Al-Kaba nie została zalana). W potopie zginęli nawet syn i żona N., którzy mu nie uwierzyli. N., jego rodzina i ci, którzy mu uwierzyli, uratowali się dzięki arce zbudowanej z boskiego natchnienia. N. zabrał na arkę po parze zwierząt z każdego gatunku. Gdy opadły wody potopu, arka zatrzymała się na górze Al-Dżudi w Arabii (wg chrześcijan i tureckich muzułmanów arka zatrzymała się na górze Ararat na pograniczu obecnej Armenii i Turcji). N. żył po potopie jeszcze 350 lat.

ofiara – jest symbolicznym oczyszczeniem i pokutą. Najważniejszym obrzędem ofiarnym w islamie jest składana ze zwierzęcia ofiara na pamiątkę czynu >>Abrahama. Według islamu, Bóg kazał Abrahamowi poświęcić swego pierworodnego syna >>Izmaela. Abraham wykazał absolutne posłuszeństwo Bogu, a Bóg ocalił Izmaela. Taką ofiarę składa się podczas miesiąca pielgrzymki do >>Mekki, w określonym dniu, zwanym Świętem Ofiary. Obecnie zwierzę ofiarne można kupić przed samym obrzędem (kiedyś kupowano je wcześniej), później mięso dzieli się między biednych. Są również pomniejsze ofiary składane na rzecz meczetów, takie jak oliwa do lamp i różne przydatne w meczecie przedmioty. Ofiary składa się również podczas suszy czy epidemii, by zatrzymać jej postęp.

piekło – jest miejscem kary dla grzeszników, do którego trafią po Sądzie Ostatecznym. P., podobnie jak niebo, ma siedem kręgów, które schodzą w głąb. Im niższy krąg, tym sroższa kara. Grzesznicy na wieczność zostaną w p. i będą cierpieć straszliwe męki w ogniu piekielnym. Żywić się będą owocami z drzewa rosnącego w p., podobnymi do szatańskich głów. Do picia będę mieli wrzątek lub gnijącą wodę.

półksiężyc – częsty symbol islamu i muzułmańskiego świata, zazwyczaj w połączeniu z gwiazdą. Symbolizuje nieograniczoną władzę i moc bożą. P. jest częstym elementem talizmanów i amuletów ochronnych. Występuje często na flagach i w godłach państw islamskich.

prorok (arab. nabi) – osoba, do której przemawia Bóg. Prorocy są obdarzeni niezwykłą łaską Boga, ale mimo to są zwykłymi ludźmi. Islam za proroków uznaje >>Adama, >>Noego, >>Abrahama, >>Izmaela, >>Mojżesza, >>Jezusa i >>Mahometa. Mahomet zwany jest „Pieczęcią Proroków”, gdyż jest ostatnim z nich. Prócz proroków istnieją „wysłannicy Boga” (arab. rasul Allah), których zadaniem jest nawracanie ludzi na islam. Wysłannik jeszcze tym różni się od p., że przynosi „Księgę”. Niektórzy prorocy są również wysłannikami np. Mojżesz, Jezus i Mahomet.

raj (arab. al-dżanna) – miejsce pobytu bogobojnych muzułmanów i muzułmanek po śmierci. Jest przedstawiony jako przepiękny ogród, w którym płyną rzeki krystalicznie czystej wody, wina, miodu i mleka, rosną tam drzewa z smakowitymi owocami i winorośl. Rajskie wino nie powoduje bólu głowy. >>Wino i potrawy podają piękne dziewczęta >>hurysy i piękni młodzieńcy. Mieszkańcy r. chodzą w bogato zdobionych szatach, odpoczywają na brokatowych kobiercach w towarzystwie młodych i ślicznych dziewic lub młodzieńców. R. jest miejscem wiecznego pokoju. Wierni dostaną w nim również największą nagrodę: Bóg uniesie zasłoną i pokaże im swoje oblicze. R. jest również miejscem, z którego zostali wygnani za złamanie zakazu Boga pierwsi ludzie >>Adam i Hawwa. Według >>Koranu do r. dostaną się także pobożni żydzi i chrześcijanie.

ramadan – miesiąc postu (arab. saum) w islamie. W czasie r. od wschodu do zachodu słońca dorosłym, zdrowym muzułmanom nie wolno jeść, pić, palić tytoniu, oddawać się podnieceniu seksualnemu. Po zachodzie słońca, oznajmianym zazwyczaj wystrzałem armatnim, wszyscy zasiadają do posiłku (arab. iftar). Nakaz postu nie dotyczy starców, dzieci, kobiet w ciąży, chorych i osób w podróży, a także kobiet, które mają miesiączkę – trzy ostatnie grupy powinny potem pościć w wybranym przez siebie czasie. R. kończy się świętem Przerwania Postu.

Sąd Ostateczny – nastanie u kresu czasów, będą mu towarzyszyły kosmiczne katastrofy. W dniu S. O. każdy człowiek stanie przed obliczem Boga, który osądzi jego życie i czyny. Grzesznicy będę cierpieć męki w >>piekle, a pobożni dostaną się do >>raju. Część teologów uważa, że Bóg ulituje się w końcu nad grzesznikami i zakończy ich męki w piekle i pozwoli im wstąpić do raju.

sunna – czyli tradycja, drugie, najważniejsze po >>Koranie, źródło prawa muzułmańskiego. S. to zbiór >>hadisów, czyli informacji na temat postępowania >>Mahometa, jego wypowiedzi, decyzji i działań. Są wzorem do naśladowania i podejmowania właściwych decyzji dla muzułmanów. Studia nad s. stanowią jeden z ważniejszych działów teologii i prawa w islamie. Między >>szyitami i >>sunnitami istnieje spór o interpretację s. W szyizmie s. Proroka jest uzupełniona o tradycje dotyczące >>imamów szyickich.

sunnici, sunnizm – najliczniejszy odłam islamu,ok.90. proc. muzułmanów to sunnici. Między sunnitami i szyitami nie ma znaczących różnic religijnych czy doktrynalnych (i jedni i drudzy za podstawę religii uznają Koran i sunnę).Podział nastąpił z powodów politycznych tuż po śmierci Mahometa. S. uważali, że następcą Proroka powinien zostać najzacniejszy z muzułmanów, bez względu na pokrewieństwo z Prorokiem. To stanowisko zwyciężyło. (więcej w rozdziale Społeczeństwo w islamie)

szyici, szyizm – mniejszościowy odłam w islamie – ok.10.proc. Różnią się od sunnitów przekonaniem, że władzę nad muzułmanami powinni sprawować imamowie wywodzący się z rodu Proroka, czyli również potomkowie >> Alego i >>Fatimy, jedynej córki Mahometa.

sura – rozdział w >>Koranie. Sur jest 114, ułożone są najdłuższej do najkrótszej, z wyjątkiem pierwszej s., tzw. Otwierającej, która pełni funkcję podstawowej modlitwy islamu. Sury dzielą się na wersety. W najdłuższej s. jest 286 wersetów, a w najkrótszej trzy. Sury dzielą się na starsze, mekkańskie, które zawierają przepisy islamu i prorocze wizje, i nowsze, medyńskie, które w większości są poświęcone przepisom prawnym.

szahid >>męczennik.

szariat, szaria (arab. „droga”) – prawo muzułmańskie, ustalone przez Boga i obowiązujące wszystkich muzułmanów. Wszystkie uczynki i zachowania podlegają szariatowi – nie ma rozdziału między obowiązkami religijnymi, a życiem świeckim. Według sz. uczynki ludzkie dzielą się na: dozwolone i zabronione. Główne źródła prawa to >>Koran i >>sunna. Istnieją w islamie szkoły prawne, które różnią się od siebie interpretacją źródeł prawa.

talib, talibowie (arab. dosł. „student”) – słowo to znaczy po prostu student. U nas tak określa się fundamentalistów, gł. pochodzenia pasztuńskiego, sprawujących władzę w Afganistanie w latach 1996–2003.

turban – tradycyjne, męskie nakrycie głowy noszone przez Arabów, a później wszystkich muzułmanów. Dla Europejczyków to najbardziej charakterystyczna część stroju muzułmanina. T. jest znakiem przynależności do islamu i godności. Dawniej kolor, wielkość i kształt t. określał pozycję społeczną danego mężczyzny. Potomkowie Proroka nosili zielone turbany i tylko dla nich zarezerwowany był ten kolor. T. obowiązkowo był noszony podczas modlitwy, zalecano zakładanie go podczas wszystkich wizyt w meczecie i na cmentarzu. Od XIX w. t. zastąpiony został przez fez lub europejskie nakrycie głowy.

umma (arab. „gmina, społeczność”) – społeczność wszystkich muzułmanów na świecie.

wahhabici – przedstawiciele nurtu religijnego zw. wahhabizmem od jego założyciela Muhammada ibn Abd al-Wahhaba (1703–1787), który dążył do oczyszczenia islamu z wszelkich herezji, jak kult grobów i świętych, i przywrócenia mu prawdziwie monoteistycznego charakteru; w. kierują się tradycyjnymi wartościami muzułmańskimi, których idealny wzór stanowi pierwsza gmina muzułmańska z czasów >>Mahometa, głoszą też konieczność >>dżihadu przeciw tym, którzy bezczeszczą islam (skierowanego zatem głównie przeciw muzułmanom); Ideologię w. przejęła dynastia Saudów, która panuje na terenie Arabii Saudyjskiej, obejmującej święte miasta >>Mekkę i >>Medynę; dzięki roli Arabii S. jako strażnika świętych miejsc oraz głównego dostawcy ropy naftowej na rynki światowe ideologia w. rozprzestrzenia się po całym świecie, zyskując zwolenników wśród muzułmanów arabskich i niearabskich.

zasłona (arab. hidżab, pers. czador, hedżab, inaczej burka, kwef) – w >>Koranie nie ma nakazu zasłaniania twarzy przez kobiety, zaleca się jedynie, by poza domem ubierały się skromnie i zasłaniały swoje ozdoby. Wyraźne nakazy używania z. dotyczą tylko żon Proroka. Obyczaj zasłaniania twarzy został wprowadzony dopiero za panowania kalifów z dynastii Abbasydów (VIII w.). Z. przybiera różne formy: w niektórych krajach muzułmańskich kobiety noszą chusty, zasłaniające włosy, w najbardziej tradycyjnych z. spowija całą postać, w niektórych chodzą z odkrytą głową (np. Tatarki nigdy nie zasłaniały włosów ani twarzy). Wśród teologów muzułmańskich panuje spór na temat z. i zakresu jej używania. Z. ma stanowić ochronę kobiety przed pożądliwymi spojrzeniami mężczyzn, więc nie musi się ona zasłaniać przed mężczyznami ze swojej rodziny. Przez osoby z zachodniego kręgu kultury jest uważana często za symbol zniewolenia kobiety. Dla osób z kręgu kultury islamu jest nierzadko symbolem niezawisłości i muzułmańskiej samoświadomości.