Miniporadnik młodego obywatela

JAK DYSKUTOWAĆ?

O czym dyskutować?

Dyskutować można właściwie o wszystkim, byle nie równocześnie. Wtedy bowiem dyskusja staje się chaotyczna i nic z niej nie może wyniknąć. Dlatego zawsze warto przed jej rozpoczęciem precyzyjnie określić temat, tak żeby wszyscy uczestnicy dyskusji byli tego świadomi, np. „Dziś będziemy rozmawiać o tym, dokąd się wybrać na szkolną wycieczkę".

Przygotowanie do dyskusji
Jeśli przed rozpoczęciem dyskusji mamy trochę czasu, warto się do niej dobrze przygotować. Pomyślmy, jaki jest nasz pogląd na sprawę, która ma być omawiana. Wypiszmy na kartce argumenty, za pomocą których możemy bronić naszych racji. Zastanówmy się też, jakie jeszcze - odmienne od naszego - poglądy mogą ujawnić się w czasie dyskusji. Jakich argumentów będą używać inni dyskutanci dla uzasadnienia swoich tez? Spróbujmy odpowiedzieć sobie, czemu nie uważamy tych argumentów za przekonujące. Co powiemy, kiedy zostaną przywołane? Na koniec przygotujmy swoje pierwsze wystąpienie - od czego zaczniemy wypowiedź, w jaki sposób przedstawimy swoje stanowisko, w jakiej kolejności wymienimy argumenty - a może niektóre zostawimy na później?

Prowadzący dyskusję
Gdy dyskutujemy w większej grupie, niezbędne staje się wyznaczenie osoby, która ją poprowadzi. Ktoś musi pilnować porządku wystąpień (np. zgłaszamy się do głosu przez podniesienie ręki, a prowadzący dyskusji zapamiętuje to bądź notuje i udziela nam głosu w kolejności zgłoszeń) i czasu ich trwania. Warto jeszcze przed rozpoczęciem dyskusji określić, jak długo mogą trwać poszczególne wypowiedzi - prowadzący dyskusję powinien stanowczo egzekwować tę zasadę, w przeciwnym wypadku może się zdarzyć, że wiele osób nie będzie miało okazji zabrać głosu. Prowadzący ma także obowiązek dbać o kulturę dyskusji, np. pilnować, by uczniowie sobie nie przeszkadzali, nie mówili równocześnie. Powinien też zachęcać wszystkich do zabrania głosu - nawet tych nieśmiałych czy mniej wygadanych. Należy natomiast przerywać wypowiedzi wulgarne czy obraźliwe dla innych uczestników dyskusji. Dodatkowym zadaniem prowadzącego dyskusję może być też wyjaśnienie na początku, jaki jest jej temat i cel, a w czasie jej trwania dbanie o to, by dyskutanci nie odbiegali za bardzo od tematu („Chciałbym wam przypomnieć, że dzisiaj nie rozmawiamy o wszystkich klasowych problemach, tylko o tym, dokąd pojechać na wycieczkę, zatem bardzo proszę, żebyście się skoncentrowali na tej sprawie“).

Kultura dyskusji
O kulturę dyskusji powinien dbać nie tylko ten, kto ją prowadzi, lecz wszyscy jej uczestnicy. Po pierwsze, muszą słuchać uważnie tego, co mają do powiedzenia inni dyskutanci. Po drugie, nie wolno przerywać cudzych wystąpień, krzyczeć, złośliwie komentować tego, co mówią inni. Po trzecie, należy wypowiadać się jasno i krótko, tak aby inni także mogli zabrać głos. Niezbędne jest podporządkowanie się poleceniom prowadzącego dyskusję. Po czwarte, w swoich wystąpieniach mówcy nie mogą nikogo obrażać czy ranić. Nie oznacza to, że nie wolno krytykować - wręcz przeciwnie, dyskusja służy właśnie do tego, by pokazać siłę swoich argumentów i obalić argumenty innych - ale trzeba to czynić spokojnie, krytykując nie kolegę, lecz jego opinię i argumenty. Można też wprowadzić zasadę, iż osoba, która już zabrała głos, czeka, aż wypowiedzą się inni chętni.

Formy dyskusji
Dyskusja może przybierać bardzo różne formy:

• Dyskusja plenarna to dyskusja, w której biorą udział wszyscy obecni. W takiej dyskusji szczególnie ważne jest bezwzględne przestrzeganie czasu wystąpień i zasady nieprzerywania innym mówcom.
• Dyskusja akwarium to dyskusja, w której biorą udział jedynie wyznaczeni uczniowie, pozostali zaś tylko obserwują ich rozmowę, nie zabierając głosu.
• Dyskusja panelowa - jej uczestnicy dzielą się na dwie grupy: uczestników panelu i publiczność. Najpierw swoje opinie prezentują kolejno uczestnicy panelu (mają oni prawo do dłuższych wypowiedzi albo do powtórnego zabrania głosu, by odpowiedzieć innym uczestnikom panelu), później do głosu dochodzi publiczność. Może ona wypowiadać własne opinie, krytykować poglądy wyrażone przez uczestników panelu bądź też zadawać im pytania. Uczestnicy panelu odpowiadają na pytania i głosy krytyczne publiczności, do nich też należy podsumowanie dyskusji.
• Specyficzną formą dyskusji jest debata. Debata do pewnego stopnia przypomina rozgrywkę sportową, w której dwie drużyny walczą o zwycięstwo. Podobnie w debacie jeden zespół broni jakiejś tezy (np. monarchia jest najlepszym ustrojem), a drugi usiłuje ją podważyć. Przedstawiciele obu grup wypowiadają się na przemian, dowodząc słuszności swojego stanowiska i zbijając argumenty oponentów. Niekiedy debatę kończy głosowanie publiczności, która rozstrzyga, komu należy w dyskutowanej sprawie przyznać rację.

Przygotowania
Dobre przeprowadzenie wyborów - na przykład do samorządu szkolnego - zależy w dużym stopniu od ich starannego przygotowania. Trzeba dokładnie określić, jakie zasady będą w nich obowiązywały. Najlepiej spisać je w punktach (w ten sposób powstanie nasza ordynacja wyborcza), tak aby wszyscy mogli się z nimi zapoznać. W pierwszej kolejności należy zająć się następującymi kwestiami:

1. Wyznaczenie terminu wyborów (np. 21.09 w godzinach od 9 do 15).
2. Ustalenie, kto może brać udział w wyborach (np. wszyscy uczniowie naszej szkoły).
3. Określenie terminu zgłaszania kandydatów i warunków, jakie muszą oni spełnić (np. kandydować mogą jedynie uczniowie, którzy zbiorą dziesięć podpisów poparcia).
4. Powołanie komisji wyborczej i jej przewodniczącego (np. każda klasa deleguje do niej jednego przedstawiciela; tak utworzona komisja sama wybiera swego przewodniczącego) oraz ustalenie listy jej obowiązków (np. musi rejestrować kandydatów, sporządzić listy wyborców i karty do głosowania, pilnować porządku w czasie wyborów, obliczyć i ogłosić wyniki głosowania). Uwaga: w skład komisji wyborczej nie mogą wchodzić ci uczniowie, którzy kandydują w wyborach. Natomiast członkowie komisji mają prawo głosować tak samo jak wszyscy inni uczniowie.
5. Określenie czasu trwania i zasad prowadzenia kampanii wyborczej (np. kampania wyborcza trwa przez tydzień poprzedzający dzień głosowania; nikt nie ma prawa usuwać plakatów innych kandydatów; jeśli ktoś uważa, że jeden z kandydatów narusza w swej kampanii zasady funkcjonowania szkoły albo rozpowszechnia fałszywe informacje, zgłasza ten fakt do komisji wyborczej, która rozstrzyga spór). Uwaga: jeszcze przed wyborami trzeba ustalić, kto będzie odpowiedzialny za posprzątanie szkoły usunięcie plakatów, ulotek itp.
6. Komisja wyborcza musi przygotować przed wyborami:
   a) listy wyborców, to znaczy uczniów uprawnionych do głosowania (np. spisując wszystkie nazwiska z dzienników),
   b) karty do głosowania - muszą na nich zostać wypisane nazwiska wszystkich kandydatów, najlepiej w porządku alfabetycznym. Trzeba też zamieścić na nich informację, w jaki sposób wyborcy mają głosować, np. stawiając krzyżyk przy nazwisku kandydata, którego popierają,
   c) lokal wyborczy - powinno w nim być miejsce, w którym każdy wyborca będzie mógł dokonać wyboru w tajemnicy, oraz urna wyborcza, do której będą wrzucane wypełnione karty do głosowania.

W dniu wyborów

Jawne czy tajne?
Nie wszystkie sprawy warto rozstrzygać za pomocą skomplikowanej procedury wyborczej. Gdy na przykład musicie zdecydować, jakie przedstawienie ma przygotować wasza klasa na święto szkoły, wystarczy przeprowadzić głosowanie jawne. Wyznaczona osoba pyta zebranych: "Kto jest za daną propozycją?". Uczniowie popierający ją podnoszą ręce, a sekretarz zlicza głosy. Następnie poddaje kolejno pod głosowanie inne propozycje. Wygrywa ta propozycja, którą poparło najwięcej osób. Gdy głosujący mają do wyboru tylko dwie możliwości (na przykład przygotować przedstawienie czy nie), wtedy osoba prowadząca głosowanie zadaje kolejno trzy pytania: kto jest za (przygotowaniem przedstawienia)?, kto jest przeciw?, kto się wstrzymał od głosu? Jeśli liczba głosów za wnioskiem jest większa niż przeciw - uważa się, że propozycja została przyjęta. Jeśli liczba głosów za i przeciw jest równa, można przeprowadzić powtórne głosowanie lub przyjąć inną metodę podejmowania decyzji (np. decyzję podejmie wychowawca klasy albo samorząd klasowy). Gdy istnieje podejrzenie, że uczniowie w głosowaniu jawnym nie będą głosowali zgodnie z własnymi przekonaniami (np. ze strachu czy wstydu), należy przeprowadzić głosowanie tajne. Uczniowie piszą na niepodpisanych karteczkach „tak“, „nie“ albo „nie wiem“. Sekretarz zbiera te karteczki i zlicza liczbę głosów za i przeciw, ogłaszając następnie wyniki głosowania.

Zebrania, spotkania, posiedzenia - bez nich trudno sobie wyobrazić demokrację. Choć wielu ich nie lubi, wszyscy od czasu do czasu musimy w nich uczestniczyć. Wy pewnie też. Co zrobić, aby przebiegały one sprawnie i w sposób zgodny z regułami demokracji?

• Po pierwsze, trzeba poinformować uczestników o czasie, miejscu i celu spotkania. Warto też wcześniej przygotować miejsce, w którym będzie się ono odbywać, ustawić krzesła, przynieść coś do picia.
• Każde zebranie musi mieć przewodniczącego - to on otwiera spotkanie, przedstawia porządek zebrania, czyli tematy, które będą omawiane, udziela głosu, a wreszcie kończy zebranie. Przewodniczący musi też zadbać, by zebranie było protokołowane - w tym celu najlepiej wyznaczyć sekretarza.
• Najważniejsze dla powodzenia zebrania jest trzymanie się ustalonego wcześniej (na przykład przez przewodniczącego zebrania) porządku obrad. Przewodniczący powinien rozpocząć zebranie od przedstawienia porządku obrad i zapytać obecnych, czy nie mają do niego zastrzeżeń. Uczestnicy mogą zaproponować zmiany, wprowadzać nowe punkty, lepiej jednak sprawy bardzo obszerne i mniej pilne przełożyć na następne spotkanie. Przeciąganie dyskusji na temat porządku obrad może storpedować całe zebranie - przewodniczący musi się więc postarać szybko zamknąć tę sprawę.
• Na początku zebrania warto też przeczytać lub krótko przedstawić protokół z poprzedniego spotkania (można też rozdać jego kserokopie zebranym).
• Osoby zabierające głos powinny mówić wyłącznie na temat, inni w tym czasie nie przerywają i cierpliwie czekają na swoją kolej. Jeśli chętnych do zabrania głosu jest wielu, można sporządzić listę. Czasem - choć nie zawsze - warto wprowadzić ograniczenia czasowe dla mówców.
• W razie sporu obie strony powinny mieć możliwość zabrania głosu i przedstawienia swych racji. Jest to ważne zwłaszcza w sytuacji, gdy jedna ze stron jest w mniejszości.
• Jeśli w czasie zebrania jest przeprowadzane głosowanie, należy upewnić się, czy wszyscy obecni rozumieją, nad jaką propozycją będą głosować. Głosowanie może być jawne (wówczas głosujący podnosi rękę) lub tajne (na kartkach). Wyniki głosowania powinny zostać podane obecnym i zapisane w protokole.
• Przewodniczący zamyka zebranie, dziękując uczestnikom za udział w spotkaniu. Jeśli chcesz, aby na następnym zebraniu też ktoś się pojawił, należy je zawsze zaczynać i kończyć punktualnie.

Opracowano na podstawie „Podręcznik i ćwiczenia KOSS – wersja rozszerzona. Część I” pod redakcją Alicji Pacewicz i Tomasza Merty.