Grudzień

W Pierwsze lata powojennej Polski naznaczone były nieustanną walką proradzieckich działaczy komunistycznych o całkowite wyeliminowanie ze sceny politycznej przeciwników zależności od ZSRR. Na początku poradzono sobie z Polskim Stronnictwem Ludowym, w którym pod wpływem aresztowań, represji i skrytobójstw na działaczach chłopskich doszło do rozłamu. Ucieczka zagranicę obawiającego się aresztowania Stanisława Mikołajczyka (1947) przypieczętowała zwycięstwo w PSL frakcji gotowej do kapitulacji przed PZPR i zaowocowało najpierw połączeniem ze Stronnictwem Ludowym i powstaniem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, a potem utratą znacznia politycznego przez ruch chłopski. Następnie pozbyto się skrzydła akcentującego elementy narodowe w ramach samej komunistycznej Polskiej Partii Robotniczej. Czołowi internacjonaliści jak Bolesław Bierut, Jakub Berman, Hilary Minc doprowadzili do usunięcia Władysława Gomułki i jego stronników, oskarżając ich o odchylenie prawicowo-nacjonalistyczne.

 

Po burzliwym przebiegu pierwszych polskich wyborów prezydenckich Gabriel Narutowicz rozpoczął urzędowanie. Tymczasem na ulicach Warszawy trwały nadal demonstracje organizowane przez endecję, której kandydat Maurycy hr. Zamoyski przegrał w głosowaniu sejmowym, a wydarzeniom tym towarzyszyła nagonka prasowa zainicjowana przez prawicę. Mimo anonimowych gróźb – a grożono mu śmiercią – prezydent zachowywał spokój, odmówił nawet ochrony policyjnej, choć nalegał na to jego osobisty sekretarz Stanisław Car. Trzeci dzień urzędowania, czyli 16 grudnia, prezydent rozpoczął od podpisania ułaskawienia dla skazanego na śmierć więźnia, następnie prosto z Belwederu udał się na wizytę u kardynała Aleksandra Kakowskiego. Spotkanie trwało krótko; następnym punktem w rozkładzie dnia było otwarcie wystawy dzieł sztuki w gmachu Zachęty. Później prezydent miał się jeszcze spotkać z Tadeuszem Jackowskim, który przyjechał z Gdańska ze zgodą znanego polityka endeckiego z Wielkopolski Leona Plucińskiego na objęcie funkcji premiera. Kolejnymi punktami programu dnia miały być spotkania z Kapitułą Orderu Orła Białego oraz rozmowa z kandydatami na ministrów.

Około godziny 12. prezydencka limuzyna zajechała pod galerię, gdzie już czekali na niego premier Julian Nowak i ministrowie Kazimierz Kumaniecki oraz Wacław Makowski. Na schodach witali prezydenta szef protokołu Stefan hr. Przeździecki i prezes Zachęty. Narutowicz wszedł do sali wystawowej na pierwszym piętrze budynku. Wśród gości był także angielski ambasador. Prezydent oglądał obrazy. Kiedy zatrzymał się przy dziele Teodora Ziomka "Szron", rozległ się nagle odgłos trzech szybko następujących po sobie strzałów. Wśród ogólnego zamieszania prezydent osunął się na podłogę. Jego głowę podtrzymywała poetka Kazimiera Iłłakowiczówna. Premier wzywał lekarza. Po chwili podszedł doktor Śniegocki, który stwierdził zgon w wyniku wewnętrznego krwotoku płucnego. Zabójca – sympatyk endecji, niezrównoważony psychicznie malarz Eligiusz Niewiadomski – stał obok z wyciągniętym w kierunku prezydenta rewolwerem. Został zatrzymany; nikomu nie pozwolono opuszczać gmachu, aby wiadomość o zamachu nie rozeszła się po mieście, bowiem obawiano się zamieszek. Po sporządzeniu protokołu z oględzin zwłok, około 14.30 ciało prezydenta przewieziono do Belwederu. 22 grudnia odbył się uroczysty pogrzeb i złożenie zwłok w podziemiach archikatedry warszawskiej. Niewiadomski został skazany na karę śmierci i stracony.

Źródło: Muzeum Historii Polski

Idea wzniesienia Pomnika Poległych Stoczniowców w Gdańsku narodziła się tuż po tragicznych wydarzeniach na Wybrzeżu w grudniu 1970 r., kiedy to w trakcie akcji pacyfikacyjnej zginęło bądź zmarło z ran 45 osób. Inicjatywa wyszła od pracownika Stoczni Gdańskiej i członka komitetu strajkowego Henryka Lenarciaka. Jednak przez 10 lat władze nie pozwoliły na budowę pomnika, a mieszkańcy Trójmiasta oddawali hołd poległym, składając kwiaty pod murem cmentarnym. W dziewiątą rocznicę masakry robotników na Wybrzeżu Lech Wałęsa wezwał do samowolnego wzniesienia pomnika, choćby ze zwykłych kamieni. Rok później, w wyniku sierpniowych obrad stoczniowców z władzą, wśród zaakceptowanych postulatów znalazł się również postulat wzniesienia pomnika.

 

Już 17 sierpnia pod bramą stoczni umieszczono pierwszy, drewniany krzyż. Szkic dla większego projektu opracował pracownik stoczni inż. Bogdan Pietruszka. Pomnik miał powstać za pieniądze prywatne – fala datków na ten cel zaczęła napływać do Gdańska z całej Polski. Całość monumentalnego założenia wzniesiono bardzo szybko, oficjalne odsłonięcie nastąpiło 16 grudnia 1980 r. o godzinie 17. W uroczystościach brali udział stoczniowcy, działacze opozycji i mieszkańcy Trójmiasta. Apel poległych odczytał Daniel Olbrychski, poświęcono sztandar "Solidarności" i złożono wieńce, również w imieniu władz. Charakterystyczna konstrukcja – trzy smukłe krzyże – powstała według projektu Bogdana Pietruszki, Wiesława Szyślaka, Wojciecha Mokwińskiego i Jacka Krenza. Płaskorzeźby zdobiące jego dolne partie zaprojektowali Robert Pelpliński i Elżbieta Szczodrowska-Pelplińska. Pomnik szybko stał się ważnym symbolem walki z systemem komunistycznym i jednym z najbardziej znanych polskich monumentów. Miejsce to odwiedzali m.in. papież Jan Paweł II, prezydent USA George Bush senior, premier Wielkiej Brytanii Margaret Thatcher. W 25. rocznicę powstania "Solidarności" pod pomnikiem zebrali się przedstawiciele władz krajów europejskich, którzy podpisali list intencyjny założenia Centrum „Solidarności” w Gdańsku.

Źródło: Muzeum Historii Polski

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. na terenie całej Polski wprowadzony stan wojenny. Wraz z setkami innych aresztowano Jana Ludwiczaka — przewodniczącego „Solidarności” w kopalni Wujek. Świadkami zatrzymania byli górnicy pracujący na nocną zmianę, którzy zanieśli informację o zajściu do kopalni.

 

Podjęto decyzję o strajku okupacyjnym, a w napisanej na zeszytowej kartce proklamacji domagano się zniesienia stanu wojennego, uwolnienia Ludwiczaka oraz zwolnienia wszystkich działaczy internowanych w nocy z 12 na 13 grudnia. Władze, nie godząc się na żadne ustępstwa, zdecydowały się użyć siły wobec górników, stanowczo odmawiających przerwania strajku.

 

16 grudnia oddziały wojska i ZOMO przez obalony czołgami mur wtargnęły na teren kopalni. Strajkujący bronili się, rzucając w napastników kamieniami i śrubami. W wyniku otwarcia ognia do bezbronnych cywili na miejscu zginęło sześć osób, a trzy kolejne zmarły później w szpitalu. W 2009 r. Sąd Najwyższy potwierdził wyroki sądów niższych instancji, które skazały 12 funkcjonariuszy ZOMO na 3,5 do 6 lat więzienia.

Z prof. Jerzym Eislerem

rozmawia Klaudia Grabowska

 

 

W końcu lat 60. ekipa Władysława Gomułki, która sprawowała władzę w Polsce od października 1956 r., zdecydowała się wreszcie na przeprowadzenie ograniczonej reformy gospodarczej. Widać było bowiem gołym okiem, że system staje się coraz bardziej niewydolny ekonomicznie, że dochód narodowy wzrasta w sposób właściwie nieodczuwalny. Płace realne rosły wręcz symbolicznie o około 1 proc. rocznie. W związku z tym od pewnego czasu w kierownictwie partyjno-państwowym przygotowywano reformę, której jednym z elementów miało być silniejsze uzależnienie wysokości zarobków pracowników od ich wydajności pracy. Częścią tej reformy, którą przygotowywał zespół pod kierunkiem członka Biura Politycznego, sekretarza Komitetu Centralnego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej Bolesława Jaszczuka, była planowana podwyżka cen szeregu artykułów pierwszej potrzeby, w tym także, a może nawet przede wszystkim, żywności.

Nie przewidywano żadnych rekompensat finansowych. Miano za to obniżyć abonamenty radiowo-telewizyjne, podwyższyć dodatki rodzinne dla rodzin o najniższych dochodach, a w przypadku rolników zwiększyć ceny skupu produktów rolnych. Planowano także, że pewne grupy artykułów potanieją. Generalnie jednak tańsze miały być te produkty, które kupuje się rzadko: telewizory, lodówki, pralki i inne artykuły przemysłowe, a poza tym np. pończochy i rajstopy, które były wówczas towarem niemal luksusowym, oraz ubrania z tworzyw sztucznych. Podrożała zaś przede wszystkim żywność. Początkowo podwyżkę cen planowano wprowadzić na przełomie listopada i grudnia 1970 r., ale I sekretarz Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach Edward Gierek stwierdził, że byłby to bardzo zły prezent dla górników na Barbórkę i trzeba było tę akcję przesunąć na inny termin. Wiadomo było, że podwyżka musi być wprowadzona w nocy z soboty na niedzielę, żeby po zamknięciu sklepów wieczorem można było przeprowadzić w nich remanenty i zmienić ceny. W grę wchodził zatem w praktyce tylko 12 grudnia. Nowe ceny miały obowiązywać od następnego dnia.

Na decyzję o wprowadzeniu właśnie wtedy podwyżki cen, która przecież zawsze w PRL była posunięciem ryzykownym, pewien wpływ mógł mieć sukces polityczny odniesiony na arenie międzynarodowej i dyplomatycznej przez ekipę partyjno-państwową Gomułki. Oto bowiem krótko wcześniej, 7 grudnia 1970 r., został podpisany układ między Republiką Federalną Niemiec a Polską Rzecząpospolitą Ludową o normalizacji stosunków. Dla Gomułki, który przywiązywał ogromną wagę do stosunków polsko-niemieckich, uznanie przez RFN granicy na Odrze i Nysie Łużyckiej było jednym z najważniejszym momentów w całej jego politycznej karierze. Gomułka przypuszczał, że jest to właściwy moment, by przeprowadzić ową "operację cenową" – jak oficjalnie nazywano podwyżkę cen. Polska miała wkroczyć 1 stycznia 1971 r. w okres kolejnej pięciolatki już z nowymi cenami. Jednocześnie od kilku miesięcy w Ministerstwie Obrony Narodowej i w Ministerstwie Spraw Wewnętrznych trwały przygotowania "osłonowe" do tej akcji. W milicji i wojsku wstrzymano urlopy, skoncentrowano funkcjonariuszy w komisariatach, wprowadzono całodobowe dyżury. Chodziło o to, żeby nie dać się zaskoczyć ewentualnymi protestami.

Bardziej się ich jednak wówczas obawiano, niż naprawdę spodziewano. 13 grudnia ludzie w sklepach oglądali nowe wyższe ceny, krytykowali, krzywili się. Nazajutrz we wczesnych godzinach rannych wybuchł strajk w Stoczni Gdańskiej im. Lenina. W zasadzie nikt nie podjął poważnych rozmów z protestującymi robotnikami. Dyrekcja zakładu nie była władna cofnąć podwyżki cen. Nie była również w stanie zagwarantować stoczniowcom podwyżki płac. W tej sytuacji robotnicy domagali się przybycia do stoczni przedstawicieli Komitetu Wojewódzkiego PZPR. Ponieważ żądanie to nie zostało spełnione, postanowili pochodem skierować się w stronę gmachu Komitetu Wojewódzkiego – bramę numer 2 Stoczni Gdańskiej Wojewódzkiego dzieliła od niego odległość kilkuset metrów. Krótko po godzinie jedenastej liczący ponad 1000 osób pochód wyruszył w stronę Komitetu Wojewódzkiego; po drodze przyłączały się przygodne osoby, w tym wielu młodych ludzi. W tłum od razu także skierowano pięćdziesięcioosobową grupę tajnych funkcjonariuszy, którzy mieli prowadzić "działalność dezintegracyjną": robili zdjęcia, mieli poprowadzić pochód w pożądanym przez władzę kierunku i odgrywać rolę szczególnie czynnych manifestantów, a zarazem "rejestrować" osoby istotnie najaktywniejsze.

Pod gmachem Komitetu Wojewódzkiego robotników nikt nie przyjął. I sekretarz KW PZPR w Gdańsku Alojzy Karkoszka przebywał w Warszawie, gdzie obradowało VI plenum KC PZPR. Ciekawe, że przez cały dzień obrad członków KC nie poinformowano oficjalnie o strajku i manifestacji ulicznej w Gdańsku ani o tym, że po południu doszło w mieście do ulicznych starć. Oczywiście nie znaczy to, że członkowie KC nie mieli takiej wiedzy. W przerwie obiadowej w kuluarach wymieniano plotki, informacje napływające z Gdańska. Ponieważ pod gmachem Komitetu Wojewódzkiego stoczniowcy nic nie wskórali, postanowili przejść pochodem przez stocznię, zbierając pracowników innych zakładów i udać się do Wrzeszcza, na teren Politechniki, aby namówić tam studentów do przyłączenia się do protestu, oraz do lokalnej rozgłośni Polskiego Radia i nadać, jak mówili "na kraj", informację o swoim proteście – powiedzieć, jakie mają żądania. Robotniczy pochód przemieszczał się ulicami Gdańska między 11 a 16, nie niepokojony przez milicję i funkcjonariuszy ORMO, nie dokonując żadnych rabunków, zniszczeń, grabieży, podpaleń. Dopiero krótko przed 16, wracający pod budynek Komitetu Wojewódzkiego pochód, został zaatakowany granatami łzawiącymi i petardami przez funkcjonariuszy milicji. Doszło do gwałtownych starć ulicznych, które skończyły się w późnych godzinach wieczornych. Tego dnia "siły porządkowe" nie używały jeszcze broni palnej, w każdym razie nie było ofiar śmiertelnych ani osób z ranami postrzałowymi. Tłum bezskutecznie próbował podpalić gmach Komitetu Wojewódzkiego. Podpalono natomiast kilka milicyjnych pojazdów; byli także pierwsi ranni oraz zatrzymani przez milicję.

Następnego dnia, we wtorek 15 grudnia, nastąpiła eskalacja konfliktu. Od rana stoczniowcy pochodem skierowali się pod gmach Komendy Wojewódzkiej MO, gdzie – jak sądzili – znajdować się mieli ich koledzy zatrzymani poprzedniego dnia. Pod budynkiem komendy oddano pierwsze strzały i tam też byli pierwsi zabici. Walka przybrała dużo bardziej gwałtowny i krwawy charakter niż w poniedziałek. Tym razem demonstrantom udało się podpalić budynek KW PZPR. Nie dopuszczono nawet do tego, aby straż pożarna podjęła akcję gaszenia pożaru, co spowodowało, że gmach ten, nazywany wówczas przez gdańszczan Reichstagiem, do godzin wieczornych cały się wypalił. W wielu punktach miasta dochodziło do krwawych starć; byli zabici i ranni. Sprowadzono wojsko z ciężkim sprzętem. O dziewiątej rano u Gomułki odbyła się narada, w której uczestniczyli między innymi premier Józef Cyrankiewicz, przewodniczący Rady Państwa marszałek Marian Spychalski i kilka innych osobistości, w tym ministrowie: obrony narodowej Wojciech Jaruzelski i spraw wewnętrznych Kazimierz Świtała. Zapadła decyzja o wprowadzeniu do miasta dużych sił wojskowych, o przerzuceniu samolotami wojskowych słuchaczy ze szkół milicyjnych z głębi kraju. Konflikt nabierał nowej dynamiki.

Tego samego dnia zastrajkowała także Stocznia im. Komuny Paryskiej w Gdyni. Tam wydarzenia przybrały odmienny charakter: nie było rabunków, gwałtów, podpaleń. Demonstranci udali się pochodem pod gmach Prezydium Miejskiej Rady Narodowej, gdzie jej przewodniczący, Jan Mariański, przyjął delegację, którą robotnicy wyłonili spośród siebie. Doszło do podpisania porozumienia pomiędzy strajkującymi robotnikami a Mariańskim. Główny Komitet Strajkowy miasta Gdyni został przez niego uznany i otrzymał prawo działania w Morskim Domu Kultury, gdzie się po południu ulokował. Pisano tam ulotki, plakaty, komunikaty. W godzinach późnowieczornych do Domu Marynarza wkroczyli umundurowani funkcjonariusze milicji. Brutalnie pobili członków Komitetu Strajkowego, wszystkich aresztowali i wywieźli do więzień. Następnego dnia, czyli w środę 16 grudnia, w Gdyni nadal panował spokój. Strajk miał charakter okupacyjny i prowadzony był na terenie Stoczni im. Komuny Paryskiej oraz w innych zakładach przemysłowych miasta.

Tymczasem w Gdańsku 15 grudnia – jak już wspomniałem – toczyły się gwałtowne walki uliczne. Próbowano wznosić barykady, rzucano butelkami z benzyną. Wojsko zaś miało amunicję i używało broni palnej. Zginęło kilka osób, około 500 zostało zatrzymanych. Następnego dnia protestujący postanowili znów wyjść ze Stoczni im. Lenina, ale w nocy obstawiła ją milicja i wojsko. Kiedy więc robotnicy spróbowali ponownie pochodem wyjść w stronę Komitetu Wojewódzkiego, padły strzały. Dwóch stoczniowców zginęło przy bramie numer 2 (tam, gdzie dzisiaj wznosi się pomnik); jedenastu ludzi zostało rannych. Proklamowano strajk. W stoczni powstał Komitet Strajkowy, w którego skład wchodził m.in. późniejszy lider "Solidarności" Lech Wałęsa. W tym momencie w Gdańsku w praktyce kończą się krwawe zajścia – więcej już tutaj nie strzelano.

Można było nawet sądzić, że strajk powoli wygasa. Jednak fala buntu w drugiej połowie tygodnia przeniosła się do innych miast. Do tej pory strajkowano w Gdańsku, Gdyni, Elblągu i Słupsku. W następnych dniach rozpoczęły się strajki, a nawet uliczne demonstracje w głębi kraju, np. w Krakowie czy Wałbrzychu. Do największej tragedii doszło jednak 17 grudnia w Gdyni. Dość często wszystko to, co się wydarzyło w Grudniu, określane bywa mianem masakry. Myślę, że w przypadku Gdańska, z wyjątkiem może ranka 16 grudnia i Szczecina z wyjątkiem poranka 18 grudnia, lepiej jest mówić o gwałtownych walkach ulicznych. Prawdziwa masakra miała natomiast miejsce właśnie w Gdyni. Tam wcześniej nie spłonął żaden budynek, niczego nie zniszczono ani nie zdemolowano. Jednak to właśnie w Gdyni było najwięcej zabitych. Według oficjalnych danych, w ciągu jednego dnia – 17 grudnia – zastrzelono tam na ulicach 18 osób. Wieczorem poprzedniego dnia wicepremier i zarazem członek Biura Politycznego Stanisław Kociołek, przemawiając w lokalnej telewizji, wezwał ludzi, aby rankiem stawili się w pracy. W odpowiedzi na ten apel tysiące ludzi wyruszyło do pracy. Na stację kolejową Gdynia-Stocznia, przez którą kierowali się do pracy nie tylko w stoczni, ale także w porcie, przybywały kolejne pociągi, dowożąc coraz to nowe osoby. Droga prowadząca do portu i Stoczni im. Komuny Paryskiej była zablokowana przez wojsko i milicję. W porannej szarówce, około szóstej rano, ludzie idący do pracy zostali ostrzelani przez wojsko i milicję. Rozgorzały gwałtowne walki, po mieście krążyły samochody, z których wyrzucano granaty łzawiące i petardy, rzucano je również z krążących nad miastem śmigłowców. Według niektórych przekazów strzelano z nich także do manifestantów. W mieście uformowało się kilka pochodów (prawdopodobnie trzy lub może nawet cztery), na których czele na drzwiach niesiono zabitych młodych ludzi. Ich symbolem stał się Janek Wiśniewski, człowiek, który w rzeczywistości nie istniał, a który miał kilka pierwowzorów w prawdziwych ofiarach Grudnia ‘70. Autor ballady wybrał najpopularniejsze imię "Jan" i jedno z najpopularniejszych polskich nazwisk, kreując coś na kształt Nieznanego Żołnierza. Janek Wiśniewski, którego imię nosi dziś w Gdyni jedna z ulic, jest postacią symboliczną, choć mającą swój autentyczny pierwowzór. Stał się bodaj najsławniejszym symbolem Grudnia, przynajmniej w odniesieniu do Gdyni. Walki uliczne w tym mieście trwały tylko jeden dzień, ale były szczególnie krwawe. Miasto zostało okrutnie spacyfikowane. W tym samym gmachu, w którym dwa dni wcześniej Jan Mariański podpisywał ze strajkującymi porozumienie, milicja urządziła prawdziwą katownię, gdzie z niezwykłą brutalnością katowano zatrzymanych ludzi.

Tego samego dnia, 17 grudnia, bunt społeczny rozszerzył się na Pomorze Zachodnie. Do najgwałtowniejszych walk doszło w Szczecinie, gdzie spłonął Komitet Wojewódzki PZPR, podpalono Komendę Wojewódzką Milicji Obywatelskiej i doszło do próby podpalenia prokuratury. W wielu miejscach dochodziło do gwałtownych walk ulicznych. W mieście proklamowano strajk. 18 grudnia rano pochód wychodzący ze Stoczni im. Adolfa Warskiego został ostrzelany przez wojsko. Dwie osoby zostały zabite, kilka innych odniosło rany postrzałowe. W "Warskim", który stał się głównym ośrodkiem protestu, uformował się Ogólnomiejski Komitet Strajkowy, który w szczytowym okresie strajku, czyli 19–20 grudnia skupiał blisko 120 zakładów aglomeracji szczecińskiej.

19 grudnia rano komunikacja miejska przestała kursować. Po południu za zgodą OKS tramwaje i autobusy wyjechały, obwieszone transparentami „Strajk trwa”, „Popieramy stoczniowców” itd. Przedstawiciele władz miejskich i wojewódzkich podjęli rozmowy z przedstawicielami OKS. Pierwszym postulatem była możliwość tworzenia niezależnych związków zawodowych. Tym razem, inaczej niż 10 lat później, stoczniowcy od tego postulatu odstąpili, dali się wymanewrować przedstawicielom lokalnych władz. Istotną rolę odegrała w tym wypadku informacja, którą przekazano OKS w czasie negocjacji, w niedzielę 20 grudnia, o tym że Władysław Gomułka ustąpi z funkcji I sekretarza KC PZPR, a za kilka godzin zastąpi go na tym stanowisku dotychczasowy I sekretarz KW w Katowicach, Edward Gierek. Po południu 20 grudnia rzeczywiście obradowało VII plenum Komitetu Centralnego. Był właściwie tylko jeden punkt programu, a mianowicie zmiana na stanowisku I sekretarza KC. Dążono do tego, by skończyć przed godziną 19.30, aby Gierek mógł wystąpić w Dzienniku Telewizyjnym ze skierowanym do społeczeństwa uspokajającym przemówieniem. Zmiana na stanowisku I sekretarza kończyła najbardziej gwałtowną, krwawą fazę kryzysu. Zginęło i zmarło z odniesionych ran co najmniej 45 osób, a ponad 1160 było rannych.

Jednak zmiana na czele PZPR nie oznaczała końca kryzysu. Mało kto dziś pamięta, że strajk w Stoczni im. Adolfa Warskiego zakończono ostatecznie dopiero przed południem 22 grudnia. Zresztą w styczniu robotnicy szczecińscy zastrajkowali ponownie. Wymusili przyjazd nowego kierownictwa partii z Edwardem Gierkiem na czele. Potem Gierek z Jaroszewiczem złożyli również wizytę w Gdańsku. Tam padły sławne słowa „Pomożecie?” I, wbrew temu co się utarło, wcale nie padła chóralna odpowiedź stoczniowców „Pomożemy!” To propaganda dopisała tę odpowiedź! Była ona potrzebna pogrudniowemu kierownictwu jako rodzaj legitymizacji. Tragedia na Wybrzeżu była jednym z najważniejszych i zarazem jednym z najbardziej ponurych wydarzeń w całej historii PRL. W wymiarze prawnym pozostaje nierozliczona do dziś. Natomiast pozostaje bardzo żywa w pamięci mieszkańców Trójmiasta, Elbląga i Szczecina.

 

 

Trzeba do tego jeszcze dodać kilka tysięcy funkcjonariuszy Służby Bezpieczeństwa, ORMO oraz Straży Więziennej i Straży Pożarnej, którzy byli wykorzystywani do pacyfikowania ulicznych demonstracji. Odpowiadając jednak wprost na pytanie, należy przede wszystkim stwierdzić, iż taki sposób działania władzy był praktycznie wpisany w tamten system. Po prostu nie było kanałów przepływu informacji, a poza decydentów nie uświadamiali sobie konieczności podejmowania dialogu, konsultacji, prowadzenia rzeczywistych rozmów z ludźmi pracy. Przedstawiciele tamtej władzy nie potrafili rozmawiać z robotnikami, chociaż partia nazywała się – jak wiadomo – "Robotnicza". W takiej sytuacji nie pozostawało praktycznie nic innego oprócz rozwiązywania głębokiego kryzysu politycznego i społecznego przy użyciu siły. Po drugie, część działaczy partyjnych i państwowych, jakby nie brzmiało to dzisiaj makabrycznie, zamiast zastanawiać się, jak środkami politycznymi rozwiązać poważny kryzys, zachowywała się tak jak dowódcy wojskowi planujący działania bojowe. Domagali się, aby wprowadzać do akcji kolejne jednostki wojska, kierować przeciwko protestującym dodatkowe odwody milicji. Człowiek numer dwa w partii, Zenon Kliszko, zachowywał się chwilami tak, jakby dowodził działaniami na froncie. Poza tym Gomułka przez niektórych współtowarzyszy był skutecznie wprowadzany w błąd. Sprawozdania fałszowano prawdopodobnie w MSW. Gdy 15 grudnia rano podejmował decyzję o użyciu wojska, miał na swoim biurku informację mówiącą o tym, że poprzedniego dnia zginęło dwóch milicjantów, a około 150 zostało rannych. Tymczasem – jak już wspomniałem – 14 grudnia nie zginął żaden milicjant ani żaden z demonstrantów. Dwóch milicjantów zginęło podczas całego tygodnia starć ulicznych. Ktoś podsunął Gomułce taki dramatyczny, krwawy scenariusz: oto chuligani rabują sklepy, podpalają obiekty użyteczności publicznej, zabijają milicjantów, trzeba przeciwko nim wysłać wojsko i wyrazić zgodę na użycie broni palnej.

 

 

Nie da się udowodnić, że cały kryzys grudniowy został sprowokowany po to, żeby obalić Gomułkę. Nie ulega jednak wątpliwości, że kiedy doszło już do strajków, demonstracji, starć na ulicach, część działaczy partyjnych i państwowych oczywiście w jak największej tajemnicy podjęła działania, które noszą wszelkie znamiona politycznego puczu. Wiemy dziś, że także w Moskwie już 16 grudnia po południu, a więc w przeddzień najbardziej krwawych starć w Gdyni i w Szczecinie, Leonid Breżniew pytał współtowarzyszy, kogo by widzieli na czele PZPR, gdyby zaszła potrzeba zmiany na stanowisku I sekretarza. Zastrzegał jednocześnie, że potrzeby takiej na razie nie widzi. I sam sobie odpowiadał przy milczącej aprobacie współtowarzyszy – naszym kandydatem jest Edward Gierek. Miało to miejsce kilka dni przed objęciem przez Gierka funkcji I sekretarza KC i kilkanaście godzin przed najbardziej krwawymi zajściami w Gdyni i w Szczecinie.

 

 

Przez następne lata, aż do końca istnienia PRL, wszystkie komisje partyjne, najpierw ta, którą kierował Jan Szydlak, potem ta Władysława Kruczka i wreszcie, w latach 80. komisja, na której czele stanął członek Biura Politycznego i sekretarz KC Hieronim Kubiak miały wyjaśnić tyle, ile w danym momencie można było wyjaśnić bez wystawiania na szwank autorytetu aktualnego kierownictwa partyjnego. Chodziło generalnie o to, żeby ludzi, którzy związali się z Gierkiem, którzy wchodzili w skład "nowego kierownictwa" nie pociągać do odpowiedzialności za niefortunną podwyżkę cen i za wszystkie późniejsze decyzje. Całą winę zrzucono więc na Gomułkę i tych jego najbliższych współpracowników, którzy zostali odwołani z zajmowanych stanowisk. Trzeba było usprawiedliwić działania tych, którzy pozostali w kierownictwie z Gierkiem. Dlatego wszystkie te sprawozdania i raporty są kłamliwe. Nikt nawet tego nie weryfikuje. Podam jeden przykład: w poniedziałek 14 grudnia wiceminister spraw wewnętrznych Henryk Słabczyk leciał samolotem do Gdańska. Pół roku później, zeznając przed komisją Kruczka, wspominał o tym, że prosił pilota, żeby zrobił kółko nad miastem. Mówił, że nigdy nie zapomni widoku płonącego budynku Komitetu Wojewódzkiego, porozbijanych tramwajów, tłumów na ulicy. Rzecz w tym, że 14 grudnia o 14.30, kiedy leciał nad Gdańskiem, nic się jeszcze nie paliło, więcej, nie wybito wtedy jeszcze ani jednej szyby. Nikt tego oczywiście nie zakwestionował. To, co opowiadał Słabczyk, zostało zaprotokołowane, by pokazać, że niepopularne decyzje władz były uzasadnione, że w sposób drastyczny reagowano wyłącznie na przejawy wandalizmu, niszczenia, podpalania, ataki na milicjantów i żołnierzy. W rzeczywistości kolejność zdarzeń była jednak odwrotna.

 

 

15 grudnia do późnych godzin wieczornych nikt w głębi kraju ani nikt na świecie nie wiedział, co się dzieje na polskim Wybrzeżu. Przypadek sprawił, że wieczorem, z powodu panujących tego dnia złych warunków atmosferycznych, nasłuch Radia Wolna Europa nastawił odbiór nie na rozgłośnię Polskiego Radia z Wrocławia, ale na rozgłośnię gdańską. Nagle przez trzaski zaczęły się przebijać informacje o godzinie milicyjnej w Gdańsku, o aresztowaniach i starciach ulicznych. Jan Nowak Jeziorański, ówczesny dyrektor Sekcji Polskiej Radia Wolna Europa, wspominał później, że w ostatniej chwili, tuż przed północą, gdy Wolna Europa kończyła audycję w języku polskim, spikerowi podsunięto kartkę z informacją o protestach w Gdańsku. Wtedy właśnie, tuż przed północą 15 grudnia, wiadomość o tych wydarzeniach poszła w eter i dowiedział się o nich cały świat. Od następnego dnia informacje o wydarzeniach na Wybrzeżu zaczęły pojawiać się w prasie ogólnopolskiej.

 

 

Najwięcej mówimy o Gdańsku, choć tam relatywnie najmniej się wydarzyło. O miejscach, w których wydarzyło się więcej, nasza wiedza jest skromniejsza. Najmniej wiemy o Szczecinie, a tam przecież zdarzyło się najwięcej. Ten fakt dobrze oddają liczby. Wystarczy powiedzieć, że o ile straty ekonomiczne w Gdańsku, Gdyni i Elblągu oszacowano na 105 mln ówczesnych złotych, to w samym Szczecinie one sięgnęły 300 mln. Trudno o lepsze pokazanie skali. Ale jednak to nie skala walk i wysokość strat są w tym wypadku najważniejsze. Myślę, że ważniejszy był fakt powstania w Szczecinie Ogólnomiejskiego Komitetu Strajkowego. Wyłącznie na jego polecenie funkcjonowały te zakłady, których praca była miastu niezbędna: gazociągi, wodociągi, elektrownia, elektrociepłownia, komunikacja miejska, służba zdrowia. W nocy z 19 na 20 grudnia do Stoczni im. Warskiego przyszli dziennikarze z roboczym wydrukiem "Kuriera Szczecińskiego" z datą 20 grudnia, pytając, czy mogą opublikować komunikat, który jest na pierwszej stronie. Był to jedyny tego typu przypadek w historii PRL. Komunikat był bardzo wyważony, zupełnie niespotykany w prasie PRL. Informowano w nim, że w stoczni panuje spokój, że robotnicy utrzymują porządek, że nie ma żadnych zniszczeń. Oficjalna propaganda "trąbiła" tymczasem o tym, że za protestami kryją się elementy chuligańskie, przestępcze.

 

 

Uważam, że jest to proces w dużym stopniu polityczny. Nie widzę na ławie oskarżonych ani jednego funkcjonariusza MSW. Wojsko strzelało w grudniu 1970 r. w określonych miejscach, było kilka takich przypadków – strzelano zawsze w zwartych pododdziałach i na rozkaz. To jest dość dobrze udokumentowane. Natomiast funkcjonariusze, którzy podlegli MSW, strzelali w praktyce według własnego uznania. Przyjęto zasadę, że każdy funkcjonariusz decyzję czy i ewentualnie w jakich okolicznościach wolno mu użyć broni palnej podejmuje samodzielnie, niejednokrotnie będąc w stanie stresu i w skrajnym napięciu. W ciągu tych kilku dni starć wojsko wystrzeliło około 46 000 pocisków. Nie wiemy natomiast, ile pocisków wystrzelili funkcjonariusze milicji, Służby Bezpieczeństwa i innych służb podległych MSW.

Gdyby naprawdę chodziło o sprawiedliwość, to przeprowadzenie procesu nie powinno przysparzać tyle kłopotów – żyje wszak jeszcze kilku ówczesnych wysokich funkcjonariuszy resortu spraw wewnętrznych, z szefami wojewódzkich komend na Wybrzeżu włącznie. Nie mam pewności, czy żyją nadal, ale z pewnością żyli, gdy rozpoczynał się ten proces m.in. minister spraw wewnętrznych Kazimierz Świtała oraz komendant główny Milicji Obywatelskiej gen. Tadeusz Pietrzak. Wojciech Jaruzelski był w tamtym okresie w establishmencie człowiekiem numer 20, może 25. To w stanie wojennym był członkiem nr 1 i ponosił pełną odpowiedzialność za wszystko, co się tu wydarzyło w grudniu 1981 r. Ale 11 lat wcześniej Jaruzelski był zaledwie od dwóch i pół roku ministrem obrony narodowej, młodym generałem, nie zasiadał jeszcze w Biurze Politycznym. Dopiero miał zostać zastępcą członka Biura Politycznego. Aktualnie gen. Jaruzelski jest po prostu jedną z najważniejszych żyjących jeszcze osób, odpowiedzialnych za ówczesne decyzje i zamieszanych w tamte wydarzenia. Wydaje się, że na podobnej zasadzie znalazł się na ławie oskarżonych ówczesny wicepremier Stanisław Kociołek. Nie chcę przez to rzecz jasna powiedzieć, że nie ponosi on żadnej winy. Jednak ograniczanie się wyłącznie do wojskowych (Kociołek jest jedynym cywilem w tym gronie), i to tylko do niektórych, oraz liczne zabiegi towarzyszące temu procesowi – to wszystko sprawia, że patrzę na niego z pewną rezerwą i dość sceptycznie odnoszę się do myśli, iż zakończy się on prawomocnym wyrokiem.

 

Prof. Jerzy Eisler – historyk, dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie, zajmuje się historią powojenną Polski, jest znawcą najnowszych dziejów Francji, autor m. in. Marzec 1968. Geneza – przebieg – konsekwencje, (Warszawa 1991); Zarys dziejów politycznych Polski 1944 – 1989 (Warszawa 1992); Grudzień 1970. Geneza – przebieg – konsekwencje (Warszawa 2000).

Źródło: Muzeum Historii Polski

 

Pozycja Władysława Gomułki zaczęła słabnąć już w 1964 r., po obaleniu Nikity Chruszczowa, I sekretarza Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. Nowe władze ZSRR pod przewodnictwem Breżniewa nie darzyły polskiego przywódcy pełnym zaufaniem. Gomułka wiedział o tym i nosił się z zamiarem rezygnacji ze stanowiska I sekretarza KC PZPR lecz z powodu trudności wewnętrznych PRL w latach 1967–1970 nie zdecydował się na ten krok. Szybko tracił swą dawną popularność, początkowo w sferach inteligenckich, a potem również w szerszych kręgach społecznych. Wydarzenia na Wybrzeżu w grudniu 1970 r. okazały się gwoździem do trumny ekipy Gomułki i premiera Józefa Cyrankiewicza.

 

20 grudnia na VII plenarnym posiedzeniu KC PZPR opowiedziano się za wnioskiem Biura Politycznego o odwołanie Władysława Gomułki i jego najbliższych współpracowników z Komitetu Centralnego. I sekretarzem mianowano jednego z najpopularniejszych polityków – Edwarda Gierka, I sekretarza Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach. Był on przedstawicielem nowego pokolenia, mającego inne priorytety i inną wizję socjalistycznego państwa. Gierek wnioskował o przyjęcie do Komitetu Centralnego Edwarda Babiucha, Piotra Jaroszewicza, Mieczysława Moczara, Stefana Olszowskiego i Jana Szydlaka.

23 grudnia Sejm powołał rząd z Jaroszewiczem jako premierem, a nowym przewodniczącym Rady Państwa został ustępujący premier Józef Cyrankiewicz (ponad rok później zastąpił go na tym stanowisku profesor historii Henryk Jabłoński). Również Mieczysław Moczar został wkrótce usunięty z Komitetu Centralnego oraz ze stanowiska prezesa Zarządu Głównego Związku Bojowników o Wolność i Demokrację.

Edward Gierek przeprowadził gruntowne zmiany na najwyższych szczeblach władzy państwowej i partyjnej w państwie: swoje stanowiska straciło wówczas 75 proc. I sekretarzy, 53 proc. sekretarzy wojewódzkich, 45 proc. I sekretarzy powiatowych oraz 61 proc. ministrów, 62 proc. kadr kierowniczych w Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego, 35 proc. wiceministrów, 25 proc. kierowników instytucji centralnych, 50 proc. przewodniczących województw i 30 proc. powiatowych rad narodowych – był to wyraźny sygnał, że w dziejach PRL nastąpiła nowa epoka, trwająca przez następne 10 lat, aż do powstania "Solidarności".

Źródło: Muzeum Historii Polski